Stgalas – cun in pe gia en tschiel

Stradas, viafiers, runals, pendicularas e funicularas na datti betg anc da ditg. Durant blers millennis han ins surmuntà las differenzas d'autezza cun stgalas.

Donn ch'jau n'hai mai gì l'occasiun dad ir ensi ed engiu questa stgala libra. EIla suletta ha pussibilità l'access dals lavurers a la punt nunfinida durant la construcziun. Però il pilaster gigantic che stendeva or ses bratschs dad omaduas varts, plirs meters mintga mais - quai ha fascinà tut la glieud da nossa regiun ed esters che passavan.
Da lunsch hai jau bain vis la stgala, patratgond: Tschert, era la tecnica moderna na vul (u na sa) betg anc desister da la buna simpla stgala. I dat, pari, guaffens ch'ils carstgauns conuschan da I'entschatta, p.ex. il cuntè, la roda... lur funcziun è uschè clera ed universala ch'i n'ha gnanc duvrà midadas da furma pli tard. Cuntè stat cuntè, roda stat roda, stgala stat stgala.

En auta moda
Ozendi dovran blers puspè la stgala enstagl l'ascensur. Cler, pervia da la figura! Pervia da la paisa! I vulan prevegnir a l'infarct dal cor ed a la nun mobilitad insumma - cumbain che nus vivain uschiglio pli e pli pauc saun. Ma er per decoraziun mett'ins nà ellas per durmir, per metter sisur flurs.
Ils stgalims stabils che noss perdavants da l'antica e dal medieval han tschentà cun premura, èn sa mantegnids sur tut quels blers onns. Ed ins po als duvrar vinavant e vinavant. Avevan ils carstgauns da pli baud forsa in instinct pli fin, ina communicaziun misteriusa cun il terratsch, cun il grip, conuschend tut ses moviments effectivs ed eventuals?
Las stradas (da mintga standard) chaschunan adina ina surfatscha nunnatirala da la terra, memia plauna e memia dira. La stgala perencunter n'è nagut auter ch'ina imitaziun da quai che la natira porscha, dapertut en la muntogna. Noss corp sa muventa ensi ed engiu en fasas, integrà en la grondezza ed en l'urden dals stgalims. Cun chaminar lunsch uschia, vegn jau tut ruassaivla, tirond flad en il ritmus dals chalzers.

La radunda
Tut insatge auter! Tschients e millis stgalims, ed jau stun sisum sin il clutger, guardond sur l'entira citad! La stgala radunda basegna pli pauc spazi ch'in ascensur! Cun quai che jau ma volv adina en la medema direcziun, datti in tschitsch, la spirala ma tira anen, jau ma volv enturn mes agen center...
Anc pli interessantas èn las stgalas radundas dal Duomo da Firenze (e forsa anc d'auters doms): per cuntanscher il piz da la cupla, ston ins ir, struclà ensemen, enturn ed enturn entaifer il tetg ensi.

La celesta
Il siemi da la stgala che maina en tschiel è conuschent: il Giacob al ha siemià, sentind il confiert da questa communicaziun cun Dieu. «Ed anghels gievan engiu ed ensi la stgala», raquinta il text biblic. N’avain nus betg tuts il regl profund da vegnir sur la terra or, envers il cler e lev? Quest desideri sa mussa er en il svilup tecnic dals emprims aviuns, e lura en las furmas novas da sport aviatic, en las raividas malsegiras e mirvegliusas sin ils pizs auts. EI è tipic per la spezia umana.
Il fatg ch'il contact tranter noss corp e la terra va mo tras duas pitschnas plantas pè (il chau tira nus ensi envers il cosmos) mussa cleramain questa disposiziun. La tur da Babel, il pilaster da Tusaun: èsi garmadi? U nostalgia natirala?

La droga
Religiun na sto betg esser ina droga. Però i dat e deva adina puspè gruppas che vivan lur «regl d'ensi» sco avischinaziun concreta a lur(s) dieus(s). Els vivan la cretta cun s'allontanar dal mund. Sin stgalims spirituals-esoterics sa laschan els manar en ina trance sontga, fugind las relaziuns umanas e la responsabladad per il mintgadi. – I dovra er stgalas dal tschiel engiu, betg mo da la terra ensi.