Istorgia reanimada

La "Schmelzra" a S-charl. La Svizra ha mo paucas ritgezzas natiralas. Matutina, en temps passads han ins chavà er qua suenter aur, argient, plum ed auters metals. Ruinas da chavas, galarias e furns en perditgas da quai. Ina tala miniera ha per exempel er existì a S-charl en l'Engiadina bassa. Ella vegn restaurada actualmain.

Tgi che viandescha da Scuol vers sid, po observar curt avant S-charl differents bajetgs decadents. Els èn las restanzas d'ina veglia miniera. E tgi che va cun I'auto da posta directamain fin a S-charl chatta amez l'aclaun in bajetg imposant, la chasa dals miniers. Quest chasa appartegna medemamain a Ias perditgas da I'anteriura miniera, en la quala ins ha explotà cunzunt argient e plum.

Istorgia burascusa
L'istorgia da la miniera da S-charl è lunga e burascusa. Per l'emprima giada è la miniera vegnida menziunada il 1189 en in document. Da lez temp eran las minieras da S-charl en possess dals uvestgs da Trento, ch 'eran ils patruns feudals dal contadi da la Val Vnuost/Engiadina. Ca. 130 onns pli tard possedevan il chavalier Gebhard da Guarda, Albert a Porta e Konrad e Friedrich von Planta da Zuoz ils dretgs da giudida.
Durant il 16avel tschientaner prosperava l'explotaziun da las minieras fitg bain. L'onn 1616 ha cumprà Leonhard Rea a Porta la "Schmelzra" a S-charl; curt suenter è ida a fin l'emprima perioda da l'explotaziun da las minieras en la Val S-charl.
La mesadad dal 17avel tschientaner è vegnì surdà il dretg da giudida a la vischnanca da Scuol, ma fin il 1811 na ha nagin mussà interess per l'explotaziun. Lura ha Johann Hitz, mistral da Claustra, prendi a mauns la chaussa. EI ha laschà construir in edifizi per l'administraziun cun ina scola ed emploiava 88 miniers ils 1825. In onn pli tard eri dentant mo pli 18 umens. I nun era i tenor plan. Tranter ils onns 1824 e 1827 aveva Hitz investì 99 000 flurins. Per iI metal explotà en quest temp (numnadamain 806 kg plum cun argient, 101,5 kg plum senza argient e 200 kg argient) ha el però gudagnà mo 36000 flurins. Il 1826 ha Hitz stuì ceder.
Pli tard han anc insaquants mussà lur interess, ma suenter las emprimas examinaziuns en els vegnids a la conclusiun ch'in'ulteriura explotaziun na rendia. Dapi lura en ids pli e pli en decadenza las galarias e chavas, ils funs ed ils edifizis. E la vischnanca da Scuol, che posseda anc adina il regal minier, aveva en senn da disfar las ruinas.

In'acziun da salvament
L'idea da reactivar la "Schmelzra" deriva da dr. h.c. Hans Krähenbühl da Tavau, il president dals "Amis da I'explotaziun da las minieras en iI Grischun". EI ha purtà l'idea d'ina fundaziun ch'ha chattà grond resun.
Il 1987 è vegnida fundada la Fundaziun Schmelzra S-charl. Tge en lur finamiras? Peder Rauch, president da la fundaziun: "La Fundaziun Schmelzra S-charl ha en mira da sanar las ruinas, da perscrutar l'istorgia da la schmelzra e da la render accessibla a la publicitad."
En il fratemp è gia succedì inqual chaussa. Ins ha fatg p.ex. in plan da situaziun exact nua ch'ins ha inditgà las ruinas suandantas:
in indriz da zavrar ed in'indriz idraulic che vegniva mess en funcziun sur in chanal da l'ual Sesvenna; in segund indriz da zavrar ed ina fundaria cun in furn a chava; in edifizi d'abitar e per l'administraziun. Sper quellas ruinas che furman il center da la miniera cun il territori d'explotaziun, las stgarpas da deposit, las chasas dals miniers e las tschiffadas d'aua, vegnan anc la renumada chasa dals miniers en l'aclaun da S-charl ch'è oz en possess privat.
Natiralmain exista er in preventiv. Spezialists han budgetà radund 1 milliun e mez per la consolidaziun e sanaziun da las ruinas menziunadas sco er per ina eventuala transfurmaziun da l'edifizi per l'administraziun en in museum. Davart l'ultim punct vegn anc discutà actualmain. – Las lavurs duain vegnir fatgas en tschintg etappas e duran ca. diesch onns. La confederaziun, il chantun e la vischnanca da Scuol sustegnan il project ed han empermess las subvenziuns correspundentas. Er l'Associaziun grischuna dals impressaris-constructurs ha empermess da gidar. Gia la stad passada han radund 100 emprendists miradurs collavurà tar la sanaziun da la "Schmelzra" en il rom da curs da miradurs da crap natiral. Lur lavur prestada importa passa 
100 000 francs! Ed er quest onn han tals emprendists lavurà en totalmain nov curs da mintgamai in'emna en la "Schmelzra" a S-charl. Lur lavur e lur engaschament è vegnì ludà fitg dals experts.

Cun grond engaschament vegn reanimada uschia ina part da l'istorgia persa en Ia Val S-charl. Tenor Peder Rauch da la Fundaziun Schmelzra S-charl «po la finamira vegnir cuntanschida mo sche, sper il sustegn moral, vegn er garantì il sustegn finanzial.» E quai vul dir: fauturs, donaturs e sponsurs èn pli che mo bainvegnids!