«Ni Italians, ni Tudais-chs»

Furman il furlan, il ladin da las Dolomitas ed il rumantsch dal Grischun linguas parentadas u betg? U sa tracti gnanc d’atgnas linguas, mabain be da dialects dal talian? Cun questas dumondas è sa fatschentada l’uschenumnada Questione ladina, iniziada vers la fin dal 19avel tschientaner. Ils Ascolians (maletg: Graziadio Isaia Ascoli) han attribuì las trais cuminanzas linguisticas a la gruppa da las linguas retoromanas. Tenor ils Battistians furmavan questas variantas linguisticas dentant be dialects talians conservads en in stadi arcaic. Da qua eri be in pitschen pass a l’irredentissem da l’Italia faschista che vuleva «manar a chasa», vul dir italianisar ils territoris numnads.